Şizofreni Nedir ve Tedavi Yöntemleri Nelerdir?
Şizofreni, gerçeklik algısını bozan kronik bir psikiyatrik hastalıktır. Sanrılar, halüsinasyonlar, dezorganize düşünce, negatif semptomlar (motivasyon kaybı, sosyal geri çekilme), bilişsel bozukluklar ile karakterizedir. Genellikle geç ergenlik veya erken yetişkinlikte (18-25 yaş) başlar. Tedavi antipsikotik ilaçlar, psikososyal müdahaleler, aile desteğini içerir. İyileşme mümkündür ancak çoğu hasta uzun süreli tedavi gerektirir. Erken tanı ve tedavi prognozu iyileştirir.
Belirtiler
Pozitif semptomlar gerçekliğe eklenen anormallikler. Sanrılar yanlış, sabit inançlar (takip edilme, kontrol edilme, grandioz). Halüsinasyonlar işitsel (sesler duyma en yaygın), görsel, dokunsal, koku. Dezorganize konuşma fikir uçması, ilişkisiz cevaplar, söz salatası. Dezorganize davranış uygunsuz, tuhaf davranışlar, ajitasyon, katatonik semptomlar. Negatif semptomlar normal fonksiyonların kaybı. Avolisyon motivasyon, hedef yönelimi kaybı. Alogia konuşma azlığı, kelime fakirliği. Anhedoni zevk alamama. Düzleşmiş duygulanım yüz ifadesi, göz teması azlığı. Sosyal geri çekilme. Bilişsel semptomlar dikkat, bellek, yönetici fonksiyon bozuklukları, işlevselliği etkiler.
Nedenler ve Risk Faktörleri
Genetik %80 kalıtılabilirlik, aile öyküsü riski artırır (birinci derece akraba %10). Çoklu gen. Nörobiyoloji dopamin hipotezi fazla dopamin (mezolimbik yol) pozitif semptomlar. Glutamat, serotonin disregülasyonu. Beyin yapısı ventriküler genişleme, prefrontal korteks hacim azalması, hipokampus anormallikleri. Çevresel faktörler prenatal enfeksiyonlar (grip, toksoplazmoz), obstetrik komplikasyonlar, kentsel yaşam, göç, ergenlikte esrar kullanımı, travma, stres.
Tanı
DSM-5 kriterleri en az iki semptom (sanrı, halüsinasyon, dezorganize konuşma, dezorganize davranış, negatif semptomlar), birisi sanrı/halüsinasyon/dezorganize konuşma olmalı. 6 ay süre (1 ay aktif semptom). Fonksiyon bozukluğu. Diferansiyel tanı bipolar bozukluk psikotik özellikler, şizoaffektif bozukluk, madde kullanımı, organik nedenler (beyin tümörü, otoimmün ensefalit). Laboratuvar organik nedenleri ekarte etmek (tiroid, toksik tarama, MRI).
Antipsikotik İlaç Tedavisi
Birinci kuşak (tipik) antipsikotikler haloperidol, chlorpromazine, fluphenazine dopamin D2 blokajı, pozitif semptomlar etkili. Yan etkiler ekstrapiramidal semptomlar (EPS) parkinsonizm, akatizi, distoni, tardif diskinezi (geç hareket bozukluğu). Hiperprolaktinemi. İkinci kuşak (atipik) antipsikotikler risperidone, olanzapine, quetiapine, aripiprazole, clozapine dopamin + serotonin reseptör blokajı, daha az EPS. Metabolik yan etkiler kilo alımı, diyabet, dislipidemi (özellikle olanzapine, clozapine). Clozapine tedaviye dirençli şizofreni için, en etkili ancak agranülositoz riski, haftalık kan takibi. Uzun etkili enjektabl (LAI) paliperidone palmitat, risperidone LAI, aripiprazole LAI aylık enjeksiyon, ilaç uyumunu artırır.
Yan Etki Yönetimi
EPS antikolinerjikler (benztropin), beta-blokerler (propranolol akatizi için), ilaç değişikliği. Metabolik kilo, glukoz, lipid izlemi, yaşam tarzı müdahaleleri, metformin. Prolaktin aromataz inhibitörü, ilaç değişikliği. Sedation doz ayarı, gece alımı. Seksüel disfonksiyon ilaç değişikliği, PDE5 inhibitörü.
Psikososyal Müdahaleler
Bilişsel davranışçı terapi (BDT) sanrı ve halüsinasyonları yönetme, stres başa çıkma, içgörü artırma. Aile terapisi aile eğitimi, expressed emotion (EE) azaltma, destek. Sosyal beceri eğitimi iletişim, problem çözme, günlük yaşam becerileri. Destekli istihdam iş bulma ve sürdürme desteği (IPS). Assertive Community Treatment (ACT) yoğun toplum desteği, multidisipliner ekip, ev ziyaretleri. Bilişsel remedyasyon bilişsel fonksiyonları geliştirme eğitimi.
Psikososyal İyileştirme
Rehabilitasyon programları günlük yaşam aktiviteleri, mesleki eğitim, sosyal entegrasyon. Destekli konut bağımsız yaşam desteği. Akran desteği iyileşmiş hastalar, deneyim paylaşımı, umut. Kriz müdahalesi akut alevlenmelerde hızlı destek, hospitalizasyonu önleme.
Hastane Tedavisi
Endikasyonlar kendine veya başkasına zarar riski, ciddi psikoz, ilaç başlangıcı/ayarlama, dekompansasyon. Gönüllü vs zorunlu yatış hasta rızası veya yasal yatış. Süre genellikle 1-4 hafta, stabilizasyon.
Elektrokonvülzif Terapi (EKT)
Endikasyon katatonik şizofreni, ilaç direnci, ciddi depresyon/intihar riski. Prosedür genel anestezi altında elektriksel uyarı, kontrollü nöbet. Hafıza kaybı yan etki.
Tedaviye Direnç
Tanım en az iki farklı antipsikotik yeterli doz ve sürede yanıtsız. Clozapine altın standart, %30-50 yanıt. Augmentasyon clozapine + başka antipsikotik, ECT, rTMS (tekrarlayan transkranial manyetik stimülasyon).
İlaç Uyumu
Sorun %50 hasta düzensiz ilaç kullanımı, nüks riski artar. Stratejiler LAI enjeksiyonlar, psikoeğitim, motivasyon görüşmeleri, yan etki yönetimi, basitleştirilmiş rejim (günde 1 kez).
Nüks Önleme
İdame tedavisi uzun süreli antipsikotik (yıllarca veya ömür boyu), ani kesilmeme. Erken uyarı belirtileri tanıma uykusuzluk, sosyal geri çekilme, paranoya artışı erken müdahale. Stres yönetimi stres nüks tetikleyicisi, başa çıkma becerileri. Madde kullanımından kaçınma alkol, esrar semptomu kötüleştirir.
Fonksiyonel İyileşme
Iyileşme tanımı sadece semptom azaltma değil, anlamlı yaşam, iş, ilişkiler, yaşam kalitesi. Bireysel hedefler kişiselleştirilmiş iyileşme planı. Umutsuzlukla mücadele iyileşme mümkün, örnekler (John Nash). Toplum destek stigma azaltma, sosyal entegrasyon, yasal haklar.
Aile ve Bakıcı Desteği
Aile eğitimi hastalık, tedavi, baş etme stratejileri. Bakıcı yükü duygusal, fiziksel tükenme, kendi öz bakımı. Destek grupları NAMI (National Alliance on Mental Illness) gibi organizasyonlar. İletişim becerileri yargılayıcı olmayan, sakin, net iletişim.
Prognoz
Değişken %20-30 tam iyileşme, %20-30 önemli iyileşme, %40-60 kronik semptomlar. İyi prognoz faktörleri geç başlangıç, akut başlangıç, kadın cinsiyet, iyi premorbid fonksiyon, aile desteği, erken tedavi, ilaç uyumu. Kötü prognoz genç başlangıç, kademeli başlangıç, erkek cinsiyet, negatif semptomlar baskın, madde kullanımı, sosyal izolasyon. Şizofreni kronik psikotik bozukluk, sanrı, halüsinasyon, dezorganize düşünce, tedavi antipsikotikler (risperidone, olanzapine, clozapine), psikososyal müdahaleler (BDT, aile terapisi, sosyal beceri), LAI enjeksiyonlar uyum artırır, iyileşme mümkün, erken tedavi prognozu iyileştirir.